ДЕНСАУЛЫҚ

ГМО. Шектен шықпау адамзатқа сын

Google+ Pinterest LinkedIn Tumblr

Егіншілік саласында гені өзгерген организмдер мәселесінің төңірегінде 20 жылдан бері пікір қайшылығы толастар емес. ГМО өнімдері 15 жылдан жиналып келеді. Ғылыми жұмыстар жазылып, тәжірибе жасалып, нәтижесі халыққа жарияланып, ГМО-ның суретін сомдайтындай материал қордаланды.

ГМО-дан қашып құтылу мүмкін бе?

ГМО-дан қашып құтылу мүмкін бе, жоқ па, оны анықтау үшін ген егу ісінде бүгінге дейін нелер болғанын саралап көрейік. Бастапқыда гені өзгерген егін дақылдарын өсірудегі басты мақсат оны түрлі зиянкестерден қорғау болатын. Кейіннен дәмін, қоректік құндылығын, көрінісін және сөреде сақталу мерзімін, т.б. ерекшеліктері де ескеріліп, қолға алына бастады. 

Әлемде ГМО қосылған өнімдердің сату мақсатында егілуі алғаш рет 1996 жылы басталды. Ол кезде мұндай өнімдер 6 ел, 1,7 миллион гектар жерге егілді. Ал қазір бұл көрсеткіш 29 ел, 148 миллион гектар жерге жетті. ГМО қосылған өнімдер алғаш егіле бастағаннан бүгінге дейінгі 20 жылдық мерзімде ГМО қосылған өнімдердің егілетін аумағы бүкіл егістік жердің тек 3 %-ын құрайды. 

Гені өзгертіліп қазіргі күні егіліп жүрген “бірінші буын” өсімдік түрлері негізінен гербицидтерге (егінде арам шөппен күрес үшін қолданылатын химикат дәрілер) төзімділік, құрт-құмырсқа, ауру және қоршаған ортаның кері әсеріне шыдамдылық секілді ерекшелік берілген өнімдер. Өнімділік пен қоректік сапаны арттыру көзделгендіктен, “екінші буындағы” түрлері арқылы емдеуде пайдаланылатын өте қымбат екпе препараттары мен дәрі-дәрмек өндіру жоспарланған. Биоотындық қасиеті бар “үшінші буын” – гені өзгертілген өсімдік түрлері.

Ең көп өндірілетіні соя, одан кейін кезекпен жүгері, мақта, картоп, қызанақ және рапс келеді. Жүгері мен соя егетін жердің көлемі тез ұлғайып жатса, мақта мен рапс өндіруде бұл көрсеткіш өте шектеулі. Бұрыш, картоп, қызанақ, күріш, бидай, асқабақ, күнбағыс және жержаңғақ тәрізді өнімдердің де гені өзгеріске түседі. Мұндай жұмыстар әлі жүргізіліп жатқан өнімдер арасында банан, құлпынай, алша, қауын, қарбыз, таңқурай мен ананас бар.

Енді ГМО-ның жайы не болмақ? Бір жағында қатерге бас тігу, екінші жағында пайда бар. Жалпы наразылық тудырып отырған нелер және жақтаушылардың қауіпсіздігіне қатысты дәлелі не? Әуелі ГМО-ның қауіпті жағына көз жүгіртейік.

Үш нәрсеге байланысты ГМО егіншілігіне қарсы наразылық бар. Біріншісі, ГМО-дан төнуі мүмкін мәлім және беймәлім қатер. Екіншісі, ген егілген өнімдердің тиісті сынақтан дұрыс өткізілмеуі. Ал үшіншісі, мәселенің діни жағы.

Денсаулыққа қауіпті факторлар

Адам денсаулығына төндірер қауіпіне қатысты мұндай өнімдердің антибиотикке төзімділігі әлсірейтіні, вирусты гендерді тасымалдауы арқылы аллергияға және басқа кеселдерге түрткі болатыны, кейбір өнімдердің “тұтынар азыққа” айналуы арқылы пайда болатын қауіп-қатерлер аталады. ГМО-ның “тұтынар азыққа” айналуы жем-шөп ретінде өндірілген дақыл түрлерін рұқсатсыз халық тұтынушылығына шығару салдарынан орын алады. Жан-жануар үшін егілген ГМО жүгеріні адам жесе, оның қауіпті жағы болуы мүмкін. Өйткені өнімділікті арттыру үшін ген егілгенде малды ұрықсыздандыру көзделген болуы ғажап емес. Ондай өнімді пайдалану адамды да бедеулікке ұрындырады. Екіншісі, гербицидке төзімді ген егілген өсімдіктерге пайдаланатын дәрілердің өсімдікте дәрі қалдығы болып қалатындығы. Бұл қалдық асқорыту жүйесінде қалып қойса, жасушаларға дейін кіріп түрлі дертке себеп болуы мүмкін деген пікір бар.

ГМО-лы дәнді-дақылдардың көпке таныс қатері жан-жануарда антибиотик төзімділігін жоятындығы. Ал мұның себебі болса, ген егілген соң жасушалар бар жерде көп мөлшерде антибиотиктің қордалануы. Егер гендер қызметін тоқтатпаса, антибиотиктен зиян шекпейді. Ал гендер әрекетсіз қалса, жасушалар өледі. Бұл гендер әуелі бактерияларға одан әрі өнімді жеген жануарға өтуі мүмкін болғандықтан қауіпті болатын. Соңғы жылдары бұл тәсіл қолданыстан шықты, оның орнына қауіпсіз гендер қолданыла бастады және сынақтар көбейді.

Қоршаған ортаға төнер қауіп

Мәселеге осы тұрғыдан баға беретін болсақ, алдымыздан биологиялық ластану шығады. Мұнда үш мәселе бар. Егу кезінде басқа, көзделмеген геннің араласып кетуі және бұл геннің табиғи тозаңдану жолымен өз түрінен басқа өсімдікке жұғуы. Тозаңдануда қашықтық ұлғайған сайын бақылау қиындай түседі, сөйтіп биологиялық ластану артады. Мұндай кезде ген егілген түр басқалардан басым түсіп, оларды жойып жіберуі мүмкін.

Екіншісі, ген егілгенде негізгі жұмысты атқаратын (төзімділік, дәм, түс т.с.с.) генмен бірге осы генді белсенді күйге түсіретін “промоутер” деп аталатын ДНК тізбегі де жануарға (өсімдікке) беріледі. Қалыпты жағдайда ұйықтап жатқан гендер егілген соң бағдарламадан тыс бейуақ түрде белсенді күйге түсуі мүмкін. Керісінше де болуы ғажап емес, өзінің бағдарламаланған гендік қызметін атқармауы да мүмкін. Қызметін атқармаса жетіспеушілік орын алады, ал ұйықтап жатқан гендердің оянуы, бақылаудан тыс жағдайлардың қалыптасуына түрткі болуы мүмкін.

ГМО-ның қоршаған ортаға тигізуі мүмкін кесірлерінің бірі ретінде егілген микроорганизмдердің нысаннан басқа тіршілік иелеріне әсерін айтуға болады. Мәселен, егілген геннің өнімінен әлдебір ұсақ жәндік әсерленуі мүмкін.

Эволюциялық көзқарас басқа салаларға қарағанда биология мен генетика ғылымында басымдау. Өсімдіктен жәндікке берілген ген одан басқа жануарларға өтіп, бақылау мүмкін болмай құбыжыққа айналғаны жайлы хикая эволюциялық логикамен құрылған қиял жемісі. Алайда Алла Тағала тіршілік иелерінің басқа түрге айналуына рұқсат етпеген. Құдіретті Алла тіршілік иелерін тұрғылықты жеріне бейімделе алатындай қылып жаратқан. Мұның сыртында бір өнімнің өздігінен құбыжыққа айналатындай сатылық кезеңнен өтуі мүмкін емес. Ал зертханада жүргізілген жұмыстар мен қателіктер айтылып отырған мәселені айналып өтеді.

ГМО-ның пайдалы жағы

ГМО-дан пайданы тек дәнді-дақылдардан ғана күтпейді. Одан әлдеқайда ауқымды пайда көздейді. Ауруды анықтау мен емдеуден бастап, жаңа қорек көздерін табу, тұқымы жойылған жан-жануарларды қайта қалпына келтіруге дейін қамтылған. Әсіресе егін және мал шаруашылығы, медицина, азық-түлік, химия, энергия мен экология салалары болашақта ген технологиясы арқылы жаңаша келбет табады деген үміт бар. 

 Тоқтамға келетін жер 

Ауылшаруашылық технологиялары мен генетика технологиясындағы қарқын, егіншілікпен және тұтынушымен етене аралас. Сондықтан, егіншілікпен айналысатындардың 30 %-на, ал осы саланы кәсіп қылғандар мен тұтынушы мына бізге 100 % қатысы бар қарқынмен дамып келе жатқан нәрсе – ол ГМО.

Мәселе азық-түлікке келгенде, адам денсаулығы екінші кезекке түсіп қалуы ғажап емес. Жасалып шығару жолы адам жаратылысына қайшы болса да, тұз бен қанттың мол қоры – чипсы мен кола тәрізділерге тыйым салу мүмкін болмай отыр. Егер адам денсаулығын ойлап қарекет етілсе, автокөлікте қолдануға болмайтын мотор майлары тәрізді, қауіпті ГМО өнімдерімен қатар чипсы, кола секілді өнімдерге де, орасан зор қаржылық табысына қарамай, өндіруге тыйым салынар еді. Тыйым салынған арзанқол майлар көліктің тетіктеріне бірден зиян келтірмейді. Чипсы жеп, кола ішкен, қауіпті ГМО-лы өнім тұтынған адам да бірден ауру бола қалмайды. Өкінішке қарай, автокөлікке жасалған алдын-алу шаралары, адамдар үшін жасалмай отыр. Көліктің сақтандыру шарты бойынша жөндеу жұмыстарын жүргізетін сақтандыру компаниялары бар күшін салып жатқанымен, адам денсаулығын қорғаушылар әлі асығар емес. 

 

Жалғасын «Адам және өмір» журналының 18-ші санынан оқыңыздар…

Пікірлер жабық.

  • Тіркелу
Lost your password? Please enter your username or email address. You will receive a link to create a new password via email.
Сіздің жеке мәліметтеріңізді құпия ұстаймыз
0